İslam düşüncesinin en önemli kısmını oluşturan ve bugün adına “İslam Felsefesi” denilen düşünce birikimi, İslam tarihinde önemli bir yere sahiptir. Buradan hareketle, bu yazıda İslam düşüncesinin doğuşu, İslam düşüncesinin felsefeyle tanışması, ilk dönem İslam düşünürlerinin felsefe ve filozofu tanımlamaları üzerine odaklanılarak, felsefe ile hikmet, filozof ile hakîm ilişkileriyle birlikte İmam Gazali’nin filozoflara yönelik eleştirileri serimlenmektedir.
İslam felsefesi adlandırması başlangıçtan itibaren var mıydı yoksa bu adlandırma sonradan mı yapıldı? Felsefe, İslam düşüncesine saf merakla mı girmiş yoksa ihtiyaçların dayattığı bilgilerin arasından mı sızmıştır? İlk dönem İslam düşüncesinde felsefe ve/veya hikmet sözcükleri nasıl tanımlanmış ve ne anlamda kullanılmış? Müslüman düşünürler için filozof ve/veya hakîm kimdir? Felsefe ile hikmet bir ve aynı mı? Gazali neden İslam filozoflarını kafir saymıştır? Günümüzde İslam düşüncesi ile İslam felsefesi arasında nasıl bir ayrım yapılmaktadır? Bu ve buna benzer sorular, Açıköğretim İlahiyat Ön Lisans Programı İslam Düşünce Tarihi[1] başlıklı ders kitabına dayanılarak ele alınacaktır.
İslam Düşüncesinin Tanımı
İslam düşüncesi, Allah’tan insana, tarihten doğaya düşüncenin konusu olan varlık, doğal ve insani alana ilişkin Müslüman alimlerin ürettikleri akli düşünceleri kapsamaktadır. Nasıl ki Hint düşüncesinin temelinde Hinduizm, Çin düşüncesinin temelinde Budizm olduğu gibi, İslam düşüncesinin temelinde de İslam vardır. Kuşkusuz, “İslam Düşüncesi” adının verilmesi sadece, alimlerin Müslüman olmasından değil, aynı zamanda Kuran ve Sünnet gibi İslam dininin en temel iki kaynağının böyle bir düşüncenin oluşumuna ve gelişimine doğrudan ve dolaylı etkide bulunmasındandır.
Genel ve en yalın tanımıyla İslam düşüncesi, Müslüman alimlerin ortaya koydukları entelektüel birikimin ortak adıdır. İslam düşüncesi geniş anlamıyla felsefe, kelam ve tasavvufun yanı sıra hukuki, ahlaki, siyasi ve edebi düşünceleri de içermektedir. İslam felsefesi ise Müslüman düşünürlerin felsefi düşüncesi olarak tanımlanmaktadır.
Bu tanımlamalardan çıkan iki sonuca göre;
- Felsefe ve tasavvuf, İslam düşüncesinin iki ayrı alanında yer alan iki farklı disiplindir.
- İslam düşüncesi, farklı disiplinlerden Müslüman alimlerin ortaya koyduğu ortak birikimin adıyken İslam felsefesi, Müslüman düşünürlerin ortak felsefi birikiminin adı olmaktadır.
Henry Corbin’e[2] göre, İslam felsefesi her şeyden önce Kuran ifadesi ile “Ehl-ul Kitab = Kitap Ehli” diye belirlenmiş bir dini topluluğa bağlı düşünürlerin yapıtları olarak kendini göstermektedir. Şu hâlde, ilk Müslüman düşünürler kendi yapıtlarına “İslam Felsefesi” adını vermişler midir? Hayır!
“İslam Felsefesi” Adlandırmasının İlk Kullanılışı
İslam dünyasına felsefenin girmesinden sonra Müslüman düşünürler, ürettikleri felsefî düşünceye sadece “felsefe” demişlerdir. Müslümanlar, 12. ve 13. yüzyıllarda Müslüman düşünürler için “el-Felasifetü’l-İslam = İslam filozofları”, “el-Felasifetü’l-Müslimin = Müslüman filozoflar” demişlerse de 19. yüzyıla kadar “İslam Felsefesi” adlandırması kullanılmamıştır.
İslam dünyasındaki felsefeye “İslam Felsefesi” denmesi, 19. yüzyılda oryantalistlerle başlamış, daha sonra bu adlandırmayı Müslümanlar da kullanmıştır. Felsefe tarihi çalışmaları, 19. yüzyılda Batı’da yoğunlaşmaya başlayınca farklı kültürlerde ortaya çıkan felsefeleri birbirinden ayırmak için “Yunan Felsefesi”, “Hint Felsefesi”, “Avrupa Felsefesi” gibi adlandırmasının yanında İslam dünyasındaki felsefeye de “İslam Felsefesi” denilmiştir.
İslam’da Felsefesinin Doğuşu
İslam coğrafyası, Dört Halife dönemi ve Emeviler’in ilk döneminden itibaren Kuzey Afrika’dan, Hint Yarımadası içlerine Yemen’den, İran’a ve Orta Asya’ya kadar genişlemiş ve Müslüman toplumları çoğalmıştır. Bu çoğalmayla birlikte astronomi ve matematik bilgisi gerektiren Kıble’nin ve namaz vakitlerinin belirlenmesi gibi dini sorunlar, tıbbi bilgi gerektiren hastaların tedavisi gibi benzer ihtiyaçlar ortaya çıkmıştır. Başlangıçta, yeni fethedilen ülkelerde var olan bu alanlara ait bilgilerin Müslümanların da öğrenmesi ve o alanlarda yazılmış öncekilere ait yapıtların Arapçaya çevrilmesi ihtiyacını doğurmuştur.
Açıköğretim Ortaçağ Felsefesi II[3] kitabının “İslam Dünyasında Felsefenin Ortaya Çıkışı” başlıkta yer alan bilgilere göre, bir yandan fetihler sonucunda Helen, İran, Hint ve daha başka yabancı kültürlerle karşılaşılması, diğer yandan İslam’ın bunlardan üstün olduğu fikriyle siyasi egemenliğin pekiştirilmesi amacıyla bu kültürlerin bilinmesi gerekiyordu. Bunu sağlayacak en kestirme yol ise söz konusu kültürlere ait kitapların Arapçaya çevrilmesinden geçiyordu.
İbnü’n Nedim El Fihrist[4] adlı kitabında ilk çevrilenlerin Hâlid b. Yezid b. Muaviye’nin (ö. 704) zamanında kimya kitapları olduğunu belirtmektedir:
Hâlid b. Yezid b. Muaviye’ye, Mervân oğullarının filozofu denirdi. Faziletli, gayretli, ilmi seven bir kişiydi. Kimya ilmiyle uğraşmak aklına geldi. Mısır’da oturan, Arapça konuşan Yunan felsefecilerinden bir grubun yanına getirilmesini istedi. Onlara Yunanca, Kıptça kimya kitaplarını Arapçaya tercüme etmelerini emretti. İslâm tarihinde bir dilden başka bir dile yapılan ilk tercüme budur.
Durum böyle olunca, ilk başta Müslümanlar doğrudan felsefeyi merak etmemiştir. Merak edilenler başta matematik, astronomi ve tıp gibi akli ve doğa bilgileridir. Ne ki bu bilgiler, o dönemlerde felsefenin içinde yer aldığı ve felsefeden ayrı olmadığı için çeviriler yoluyla alınırken ister istemez başta eskil Yunan filozofları olmak üzere önceki düşünürlerin felsefi düşüncesi de İslam dünyasına aktarılmıştır.
Elbette, İlhan Kutluer’in yazdığı gibi, “Hikmet müminin yitiğidir, onu bulduğu yerde alır,” mealindeki hadis de Müslümanların işlerine yarayan bilgiyi ve doğru sözü, kimden ve nereden geldiğine bakılmaksızın alabileceklerine işaret etmiş, bu durum dış kültürlerden uygun biçimde yararlanmaya da meşruiyet kazandırmıştır.
İslam Düşüncesinin Felsefeyle Tanışması
Mahmut Kaya’nın TDV İslam Ansiklopedisi’ne[5] yazdığına göre, 8. yüzyıldan itibaren İslam toplumu Yunanca ve Süryanice’den yapılan çeviriler kanalıyla felsefeyle tanışmıştır. Macit Fahri,İslâm Felsefesi Kelâmı ve Tasavvufuna Kısa Bir Giriş[6] adlı kitabında Yunanca ve Süryanice’den yapılan çevirilerden sonra İslam’da gerçek felsefi yazı geleneğinin 9. yüzyılın ilk yarısında Kindi’yle başladığını yazmaktadır. Benzer biçimde, Henry Corbin de çeviri girişimini, hicri üçüncü yüzyıl başından itibaren başladığını belirtmektedir.Böylece, felsefe hicri 2./3. yüzyıldan veya miladi 8./9. yüzyıldan itibaren çeviriler yoluyla İslam dünyasına girmiştir.
Açıköğretim Ortaçağ Felsefe II’de yazılanlara göre, İkinci Abbasi halifesi Mansur (754-775) döneminde çevrilen ve aralarında Aristoteles’in Organon adlı ilk üç kitabının da bulunduğu çok sayıda yapıt için sarayda “Hizanetü’l-hikme = Hikmet Kitaplığı” adı verilen özel bir bölüm oluşturulmuştur. Halife Me’mun (809-833) döneminde, 830 yılında “Beytülhikme = Hikmet Evi” adıyla anılan bağımsız bir kuruma dönüştürülmüştür. İbnü’n Nedim, burada çeviri yapanların sayısını kırk yedi olarak saptamıştır. Corbin’e göre, çoğu kez Yunanca’dan Süryanice’ye, Süryanice’den Arapça’ya, çok daha az da olsa Yunanca’dan doğrudan doğruya Arapça’ya da çeviriler ve uyarlamalar yapılmıştır.
Açıköğretim Ortaçağ Felsefe II’den devam edilecek olursa, İslam düşüncesinin Yunan felsefesiyle ilk tanışması Yeni Platonculuk/Eflatunculuk, Yeni Pisagorculuk ve Hermetik[7] din düşüncesiyle olmuştur. Dolayısıyla İslam düşüncesi, Aristoteles’le karşılaşmadan önce Yunan düşüncesinin hermetik, gnostik ve mistik yanı ağır basan akımlarını tanımıştır. Aristoteles mantığı ve felsefesini tanımak için Halife Me’mun dönemini beklemek durumunda kalmıştır.
Halife Me’mun’un düşünde Aristoteles’i görmesi
İbnü’n-Nedim el-Fhrist adlı yapıtının “Bu Ülkede Felsefe ve Diğer Eski İlimlere Dair Kitapların Çoğalmasının Sebebi” başlıklı bölümünde, “Bu konudaki sebeplerden biri şudur” diyerek, Halife Me’mun’un düşünde Aristoteles’i gördüğüne ilişkin bir anekdot anlatmaktadır:
“Halife Me’mun rüyasında beyaz, kırmızıya çalan renkli, alnı geniş, kaşları çatık, başı saçsız, gözleri şehlâ, şemâili güzel, taht üzerine oturmuş bir adam gördü. Sanki önündeyken içim heybetle doldu
Me’mun: Ona ‘Sen kimsin?’ dedim.
O: ‘Aristoteles’ dedi. Sevindim.
Me’mun: ‘Ey hakîm sana bir şeyler soracağım’ dedim.
O: ‘Sor’ dedi.
Me’mun: ‘Güzel nedir?’ dedim.
O: ‘Akla güzel gelendir.’ dedi.
Me’mun: ‘Sonra nedir?’ dedim.
O: ‘Şeriatta güzel olandır.’ dedi.
Me’mun: ‘Sonra nedir?’ dedim.
O: ‘Cumhura güzel gelendir.’ dedi.
Me’mun: ‘Sonra nedir?’ dedim.
O: ‘Sonrası yok.’ dedi.
Başka bir rivayete göre,
Me’mun: ‘Daha söyle.’ dedim.
O: ‘Sana altını tavsiye eden, nazarında altın gibi olsun. Sana tevhîdi (Allah’ın birliğini) tavsiye ederim.’ dedi.”
İbnü’n Nedim, bu düşü, felsefeye ilişkin çeviri kitapların ortaya çıkarılmasının en büyük sebebi olarak göstermektedir. İbnü’n Nedim devamında, Halife Me’mun’un, Bizans İmparatoruna mektup yazıp Rum ülkesinde korunup toplanan eski kitapların gönderilmesini istediğini, imparatorun önce itiraz ettikten sonra kabul ettiğini, kitaplar gelince Me’mun’un çeviri işlemlerini başlattığını, getirtilen kitaplar arasında felsefe, geometri, aritmetik, musiki, tıp konulu kitaplar olduğunu bildirmektedir.
Felsefe Sözcüğünün Sözlük Anlamı
Felsefe, Arapça tekili “falsafa”, çoğulu “falsafiyât” sözcüğünden gelmektedir. Kuşkusuz, “falsafa” sözcüğü Arapça’ya, Yunanca’dan geçmiştir. Yunanca okunuşu “filosofia”, yazılışı “philosophia” olan falsafa sözcüğü, Arapça sesletime (telaffuza) uydurulmuş şeklidir.
İlk kez, eskil Yunan filozofu Pisagor’un kullandığı söylenen bu Yunanca “philosophia” sözcüğü, “sevgi” anlamına gelen “philo” ve “hikmet”[8] anlamına gelen “sophia” gibi iki sözcükten oluşmaktadır. Dolayısıyla, felsefe sözcüğünün karşılığı olan “philosophia”nın sözcük anlamı “hikmet sevgisi”[9] demektir.
Bazı İslam Düşünürlerine Göre Felsefe Sözcüğünün Terim Anlamları
İslam düşünce tarihçileri tarafından ilk İslam filozofu olarak kabul edilen Yakup İbn İshak el-Kindi (MS 866?)’ye göre:“Felsefe, insanın kapasitesi ölçüsünde sahip olduğu ve ebedî küllî şeylerin hakikatlerinin mahiyetlerinin ve sebeplerinin bilgisidir,” derken, bir başka yapıtında, “Gerçekte felsefe nefsin disipline edilmesinden başka bir şey değildir” demektedir.
Mahmut Kaya, Kindi’nin felsefe için altı ayrı tanım verdiğini, bunlardan birinin de “Felsefe, insanın gücü yettiği ölçüde yüce Allah’ın fiillerine benzemesi,” olduğunu belirtmektedir. Mahmut Kaya devamında bu tanımı, “Eflatun’a aittir” yazarak İslam düşünürlerince, Platon’un tanımı olarak benimsendiğini kaynak göstererek açıklamaktadır.[10] Benzer biçimde, İlhan Kutluer de “Eflâtun’un ‘phila-sophia’yı ‘Tanrı’ya benzemek’ şeklinde tanımlamış olması Müslümanlar için aynı anlam çerçevesine yerleşiyordu,”[11] yazmaktadır.
Ebubekir Er Razi, Felsefe Risaleleri[12] kitabında felsefe için bu tanımın ne anlama geldiğini açıklamaktadır: “Felsefe, insanın gücü yettiği ölçüde yüce Allah’a benzemesidir,” sözüyle bütün İslam filozofların anlatmak istediği, “Allah’a en yakın kulun en bilgin, en adil, en merhametli, en şefkatli olanıdır. Filozofça yaşamak da işte budur” demektedir.
Tam adı, Ebu Nasr Muhammed bin Muhammed el-Farabi olan, MS 872-950/951 yılları arasında yaşamışFarabi’ye göre:“Felsefe (hikmet), bizatihi Vâcibi Vücûd olan Hakk’ın vücudunun, vücut (varlık) olarak bilinmesidir.” Bu tarifte felsefe, zorunlu varlığın ve genel olanağın bilgisi olduğu söylenmektedir.
Endülüs’lü İslam filozofu İbn Rüşd (ö. 595/1198)’e göre, “Felsefe, sanat eseri olarak varlıklar üzerine düşünme ve Yapıcı (es-Sânî)yı tanımadır.” Bu tarifte felsefe, o halde Allah’ı ve O’nun sanatını bilmektir.
Lakabına bakılarak Hint’li olduğu ileri sürülmüşse de Arap soylu bir düşünür olan İbn Ebû Usaybia İbn Hindu (MS1032)’ya göre, “Felsefe, ruhun ilim ve amelle terbiye edilmesidir.” Bu tarifte ise felsefe bilgi ve eylemle ruh terbiyesi olarak görülmektedir.
İbnü’n Nedim, felsefeyle uğraşacak kişide aranan ölçüte ilişkin bir “hikâye” anlatmaktadır:
Eskiden hikmet (felsefe), ehli olmayan kişilere yasaktı. Ondan anlayanlar onunla uğraşırdı. Filozoflar felsefe ile uğraşacak kişinin doğum yıldızına bakarlar, kişinin yıldızı uygunsa onu hizmetlerine alırlar, felsefe öğretirlerdi. Yıldızı müsait değilse öğretmezlerdi.
Süleyman Uludağ, İslam Düşüncesinin Yapısı: Selef, Kelam, Tasavvuf, Felsefe[13] adlı kitabında felsefe, “hikmeti muhabbet”, filozof ise “muhibbi hikmettir,” demektedir. Ona göre, İslam felsefesi, Kuran ve hadisler doğrultusunda gelişen İslami görüşler ve düşünce tarzı değil, eskil Yunan düşüncesini temel alan fikir sistemidir. İslam felsefesinde esas ve özde olan Yunan düşüncesidir. Selefi, kelam ve tasavvufi düşünce sistemi İslam felsefesi olarak değerlendirilmez. İslam filozoflarının temel amacı, eskil Yunan filozoflarının fikirlerini İslam’la sentezleyerek Kuran’ı, Yunan felsefesine dayanarak tefsir ve tevil etmektir.
Felsefe ile Hikmet İlişkisi
İlhan Kutluer’in TDV İslam Ansiklopedisi’nde verdiği bilgilere göre, İslam dünyasında hikmet sözcüğünün felsefe anlamında kullanılışı çeviri etkinliklerin başlangıç dönemine gitmektedir. Aristoteles mantığının bazı bölümlerini Farsça’dan, Arapça’ya çeviren İbnü’l-Mukaffa (ö. 142/759), felsefe sözcüğünü hikmet anlamında kullandığı gibi, kendisinin yaptığı Kelile ve Dimne çevirisinde hikmeti “felsefî bilgi” karşılığı olarak kullanmıştır. Benzer biçimde, hekim Ali b. Rabben et-Taberi, İslam dünyasında yazılmış ilk sistematik tıp kitaplarından biri olan yapıtına Firdevsü’l-ḥikme adını vermiş, hikmet sözcüğünü hem tıp hem de felsefe anlamında kullanmıştır.
Kutluer’den devam edilecek olursa, Kindi, “phila-sophia”nın karşılığı olarak felsefe ile birlikte zaman zaman hikmet terimini de kullanmış ve felsefeyi “hikmet sevgisi” olarak tanımlamıştır. Kindi ile birlikte Muhammed b. Ahmed el-Harizmi, Şehristani, Ebü’l-Hasan el-Amiri gibi Müslüman alim ve düşünürler de felsefeyi, hikmetin kendisi değil “hikmet sevgisi”, hikmetin talep edilmesi ve sistemli şekilde araştırılması olarak anlamışlardır.
Kutluer, Yunanca felsefî yapıtların Arapça’ya çevirisi sırasında “felsefe” şeklinde Arapçalaştırılmış olan Yunanca “phila-sophia” sözcüğünün “hikmet sevgisi” anlamına gelmesiyle bağlantılı olarak hikmet teriminin felsefî anlamlar kazandığını ve zamanla felsefî ilimler sisteminin genel adı ya da bu sistemde yer alan metafizik, tıp hatta Abdurrahman el-Hâzini’nin Mîzânü’l-ḥikme adlı yapıtında görüldüğü üzere mekanik gibi ilimlerin özel adı olduğunu belirtmektedir.
Felsefe ve hikmet sözcükleri, İslam düşünce tarihinde bazen aynı anlamda kullanılmıştır. Örneğin, 9. yüzyılda Kindi, önemli yapıtlarından birinin adını “Risâle fî Felsefeti’l-Ûlâ” koyarak felsefe sözcüğünü yeğlerken İbn Sina örneğin, “Uyûn’ul-Hikme” ve “Hikmetu’l-Maşrıkiyyîn” adlı yapıtlarının başlığında olduğu gibi daha çok hikmet sözcüğünü yeğlemiştir.
İbni Sina’nın hikmet sözcüğünü tercih edişinin sebepleri düşünüldüğünde ilk akla gelebilecek olasılıklar şunlar olabilir:
- Felsefe sözcüğü yerine, Kuran’da da sık sık geçen hikmet sözcüğünü kullanarak daha erken dönemlerde başlayan felsefe aleyhtarlığını azaltma isteği.
- Felsefenin daha İslami bir terminolojiyle İslamileştirilmesi.
- Köken ve anlam yönünden felsefe sözcüğü içinde “hikmet” sözcüğünü ve anlamını barındırması.
Bununla birlikte, Müslüman düşünürler, bazen de hikmet sözcüğünü, felsefe sözcüğünden ayırmış ve farklı anlamlarda kullanmıştır. Onlar hikmete, felsefeden daha yüce bir değer vermiş; hikmetin, felsefeden daha geniş bir anlam taşıdığını savlayarak “Her hikmet, felsefedir ama her felsefe, hikmet değildir,” demişlerdir. Örneğin Kindi, hikmeti bir özdem (erdem), iyi olanın uygulanması olarak görmüştür: “Hikmete gelince, o, (aklî) kuvvenin faziletidir; o, küllî şeylerin hakikatleri ve bilgisi, hakikatleri yönünden sevilen şeyin yapılmasıdır.” O halde hikmet, kesin doğru bilgi, yapılması özdem (erdem) olan bir hareket tarzıdır.
Corbin’e göre, felsefe teriminin kullanılış alanı ile hikmet-i ilahiyye (theo-sophia) teriminin kullanılış alanı arasındaki kesin sınırı çizmek güçtür. Suhreverdi’den itibaren kâmil bir bilgenin, feylesof olduğu kadar da arif ve mana ehli (mystique) olan bir hakîmin öğretisini ifade etmek için “hikmet-i ilahiyye” teriminin yeğ tutulduğu görülmektedir.
Corbin’in de belirttiği gibi, İslam düşüncesinde hikmet ile felsefe sözcükleri içiçe geçmiştir. Böyle olunca her iki sözcük de kimi zaman aynı anlamda, kimi zaman da başka başka anlamlarda kullanılmıştır. Ülkemiz için söylenecek olursa, Kutluer’in yazdıklarına göre, Cumhuriyet döneminde Mustafa Şekip Tunç gibi alimler hikmet ile felsefeyi birbirinden ayırmışlardır. Kutluer, Tunç’a göre felsefenin, ilmi sonuçlar arasındaki sistematik ilişkileri açıklamaya yönelen nesnel bir tavır, hikmetin ise hayat ve evreni insanın iç dünyasından hareketle kavrama eğilimi olduğunu, felsefenin soyut, kuramsal ve ispatçı özelliğine karşılık hikmetin hayatın kendisine ve gerçeğine yönelik olan sezgiye dayandığını belirtmektedir. Buna göre, Türkiye’de felsefe terimi, bağımsız bir akademik alanı ve araştırma disiplinini ifade ederken hikmet kavramı yalnızca, dinsel düşünce tarihine yönelik çalışmalarda kullanılmaktadır.
Filozof Sözcüğünün Sözlük Anlamı
Bugünkü filozof sözcüğü yerine eskiden Türkçe’de, Arapça “feylesûf” olarak sesletilen sözcük kullanılırdı. Arapça’da tekili “feylesûf”, çoğulu “felâsife” olan sözcük, felsefe sözcüğünde olduğu gibi, Yunanca okunuşu “filosofos”, yazılışı “philosophos” sözcüğünün Arapçalaştırılmış şeklinden başka bir şey değildir. Bu Yunanca sözcük, “philo” (sevgi) ve “sophos” (hikmet) sahibi anlamına olan iki sözcükten oluşan “hikmeti seven” anlamına gelmektedir. O halde, sözcük anlamıyla feylesuf, “hikmeti seven kimse” demektir.
Bazı İslam Düşünürlerine Göre Filozof Sözcüğünün Terim Anlamı
Kindi’ye göre, “Feylesof, ilminde hakkı bulan, amelinde hakla amel eden kimsedir.” Kindi’nin tanımında feylesof, ilimde amacı gerçeği bulmak isteyen ve fiilde amacı ise gerçeği yaşayan kimse demektir.
Farabi: “Feylesof (el-Hakîm), bizâtihî Vâcib-i Vücûd’un kemal derecede bilgisine sahip olan kimsedir.” Farabi’nin tanımında feylesof, Allah’ı en iyi bilen kimse olarak tanımlanmaktadır.
İslam düşünce tarihinde geleneksel kullanılışıyla ve klasik anlamda filozof, sadece kendileri bu tabirle sıfatlanmış, akli (rasyonel) düşünceye ağırlık veren Kindi, Farabi, İbn Sina, İbn Rüşd, İhvan-ı Safa, Suhreverdi el- Maktul gibi kimselere denilmektedir.
Süleyman Uludağ, “Kindi, Farabi, İbn Sına, İbn Rüşd, Ebu Bekir Zekeriya Razi, İbn Ravendi” gibi filozofların İslami düşüncesiyle ilgilerinin bulunmadığını, bir fikir sistemi ortaya koyarken kendilerini dogmalarla bağlı görmediklerini, Peygamberden çok Aristoteles’e bağlandıklarını, başta Gazali olmak üzere bütün kelamcıların, süfilerin ve selefilerin felsefi düşünceyi Tanrıtanımaz ve küfür sayarak okunmasını yasakladıklarını belirtmektedir.
Uludağ, böyle olmasına karşın bu kişilere neden “İslam filozofları adını veriyoruz?” sorusunu sormakta ve yanıt için dört sebep göstermektedir:
- Bu filozoflar İslam dünyasında yetişmişlerdir, anaları ve babaları Müslümandır veya bu filozofları İslam toplumu yetiştirmiştir.
- Bu filozoflar, yapıtlarını İslam toplumuna hizmet için ve Arapça yazmıştır.
- Bu filozofların adları Müslüman adıdır.
- Pek azı dışında bu filozofların tamamına yakını daima Müslüman olduklarını söylemiştir.
Filozof, Hakîm ve Hekim İlişkisi
İslam düşüncesinde çoğunlukla, feylesof (filozof) ve hakîm sözcükleri, aynı anlamda yan yana kullanılmıştır. Hakîm sözcüğünün çoğulu “hukemâ”dır ki “filozoflar” demektir. Bununla birlikte, bazı özel kullanılışlarda hakîm sözü, her zaman tam anlamıyla filozof demek değildir.
Hakîm sözünün, filozof sözünden daha genel ve derin bir anlamı vardır. Kutluer, İbn Rüşd’den alıntılayarak, “Hikmet peygamberler (ehlü’l-vahy) arasında daima var olmuştur. Bundan dolayı, ‘Her nebi hakimdir, ancak her hakîm nebi değildir’ sözü meşhur olmuştur. Zira bu alimlerin peygamberlerin varisleri olduğu bildirilmiştir,” yazmaktadır.
Bu bağlamda, her hakîm, filozoftur ama her filozof, hakîm değildir. Hakîm, ilahi bilgiye ulaşmış kimsedir. Nitekim Kuran’da, Hz. Lokman’a hakîm denmiştir. Çünkü ona hikmet verilmiştir. Ne ki özellikle, Türkçede ve diğer İslami dillerde hakîm sözcüğü sesletim hafifletmesiyle çoğu zaman hekim şekline sokulmuştur ve tabip (doktor) yerine kullanılmıştır. Bunun için de Lokman’a “Doktor Lokman” anlamına gelen, “Lokman Hekim” denilmiştir.
Durum böyle olunca, İslam düşüncesinde “nebi-hakîm- filozof” üçlemesinde aşama gözeterek önem sırasına, astlık ve üstlük düzenine göre sınıflama yapılacak olursa nebi en üstte, filozof en altta yer almaktadır.
İslam Filozoflarına Yönelik Eleştiriler
Kindi, İbn Sina, Farabi, İbn Rüşd gibi filozoflar tarafından temsil edilen felsefeye en ciddi, en ağır eleştiriler Gazali tarafından yapılmıştır. İmam Gazali (öl:1111) İranlı İslam âlimi, mutasavvıfı ve müderristir. Gazali, daha çok felsefeyi yıkan olarak bilinmektedir. Gazali’ye göre, o dönemde İslamiyet’in birliğine kötü anlamda doğrudan etki edecek fikirler hızla yayılıyor, Yunan felsefesi ile İslam inancını yeniden yazmaya çalışan filozoflar, İslam dinine ve Ehl-i sünnet itikadının bütünlüğüne büyük zarar veriyordu.
Gazali Tehafütü’l Felasife ya da Filozofların Tutarsızlıkları[14] adlı kitabında, felsefeyi eleştirmek için ileri sürdüğü görüş ve düşüncelerini yirmi maddede toplamıştır:
1. Filozofların, “evren ezeli ve kadimdir,” demeleri batıldır. Küfrü gerektirir. Evren kadim değil, mahlûk ve hadistir.
2. Filozofların, “Allah cüziyatı (tikel) cüziyat olması itibariyle bilmez, belki külli yoldan bilir,” demeleri de batıl olup küfrü gerektirir.
3. Filozofların, “haşr (kıyamet gününde ölülerin mahşerde toplanması) cismani değil, ruhani olacaktır,” demeleri de küfrü gerektiren batıl bir fikirdir.
4. Filozofların, “Allah mücibün bi’z-zattır, fail-i muhtar değildir,” demeleri batıldır. Filozofların, “Allah sani-i âlemdir, kâinat onun sun’unun eseridir”, demeleri hilekarlıktır, gerçek fikir ve inançlarını gizlemek için söylenmiş bir sözdür.
5. Filozofların, evrenin ebedi olması konusundaki fikirleri batıldır.
6. Filozoflar, âlemin sanini ve yaratıcısını ispat etmekten acizdirler. İmkân delili Allah’ın varlığını ispat için yeterli değildir.
7. Filozoflar, Allah’ın bir olduğunu ispat edemezler, bu konuda sağlam deliller getiremezler.
8. Allah’ın sıfatlarını kabul etmemeleri batıldır.
9. “Zat-ı evvel, cins ve fasl altına girmez,” demeleri batıldır.
10. “Evvel, yani Allah, mahiyetsiz saf ve vücuttur,” demeleri batıldır.
11. Allah’ın cisim olmadığını ispattan acizdirler, bu konuda delilleri yoktur.
12. Filozofların görüşleri netice itibariyle Allah’ın inkâr edilmesi neticesini doğurur.
13. Allah’ın zatını bildiğini ispattan acizdirler.
14. Allah’ın başkasını bildiğini ispat etmeye güçleri yetmez.
15. “Sema, iradesiyle hareket etmektedir,” demeleri batıldır.
16. “Semanın irade ile hareket etmesinin bir gayesi ve maksadı vardır,” şeklindeki iddiaları asılsızdır.
17. “Semavi nefisler bu âlemdeki bütün cüziyatı bilir,” demeleri batıldır.
18. Harikulade halleri, yeni mucize ve kerametleri imkânsız görmeleri batıldır.
19. “İnsan nefsi, kendi kendine var olan bir cevherdir, cisim ve araz değildir,” konusunda geçerli delillere sahip değillerdir.
20. Beşerî nefs ve ruhların fani oluşunu imkânsız görmeleri batıldır.[15]
Gazali, bu yirmi “mesele”den ilk üçünü kabul ettikleri ve savundukları için filozofları kafir sayıyordu:
Bir kişi derse ki: “bunların mezheplerini (görüşlerini) açıkladınız, acaba tekfir edilmeleri (kâfir sayılmaları) konusunda kesin söz söylüyor musunuz? Ve onların inandığına inananların öldürülmesinin vâcib olduğuna hükmediyor musunuz?”
Deriz ki, onların (filozofların) üç mes’elede muhakkak olarak tekfiri gerekir:
Bu (ilk) üç mes’ele (mes’eledeki görüşleri) hiçbir şekilde İslâm ile uyuşmaz. Buna inanlar, peygamberlerin yalan söylediklerine inananlar gibidir.[16]
Gazali, geriye kalan on yedi “mesele”nin küfür değil, bidat türünden olduğunu yazmaktadır.
Gazalinin bu eleştirilerine karşı, felsefeye sahip çıkan İbn-i Rüşd, İbn-i Tufeyl ve İbn-i Bacce gibi düşünürler, felsefeyi ona karşı savunmuşlardır. Özellikle İbn Rüşd, Tehafütü’t Tehafüt ya da Tutarsızlığın Tutarsızlığı adlı yapıtında Gazali’ye “hem aklın bilgi için yetersizliğini söylüyorsun hem mantığa başvuruyorsun,” diyerek karşı çıkmıştır.
Sonuç
Yukarıdaki bilgiler maddeler halinde özetlenecek olursa şunlar sıralanabilir:
- İslam düşüncesi felsefi, kelami, tasavvufi, edebi, hukuki, ahlaki ve siyasi düşünceleri içermektedir. Buna göre, İslam felsefesi, İslam düşüncesinin önemli kısmını oluşturmakla birlikte İslam felsefesi, İslam düşüncesinin bir alt dalıdır.
- Tasavvuf, felsefenin değil, İslam düşüncesinin bir alt dalıdır. Bir başka deyişle, felsefe ve tasavvuf, İslam düşüncesinin içinde yer alan iki farklı disiplindir.
- İslam dünyasındaki felsefeye “İslam Felsefesi” denilmesi, 19. yüzyılda oryantalistlerle başlamıştır; daha sonra bu tabiri Müslümanlar da kullanmışlardır.
- Felsefe, hicri 2./3. yüzyılda, miladi 8./9. yüzyılın ortasından itibaren İslam dünyasına çeviriler yoluyla girmiştir.
- İslam toplumu Yunanca ve Süryanice’den yapılan çeviriler kanalıyla felsefeyle tanışmıştır.
- Çoğu kez Yunanca’dan Süryanice’ye, Süryanice’den Arapça’ya, çok daha az da olsa Yunanca’dan doğrudan doğruya Arapça’ya çeviriler ve uyarlamalar yapılmıştır.
- Müslümanlar, ilk başta doğrudan felsefeyi merak etmemiştir. Merak edilenler matematik, astronomi ve tıp gibi akli ve doğa bilgileridir.
- Felsefe, astronomi ve matematik bilgisi gerektiren, Kıble’nin ve namaz vakitlerinin belirlenmesi gibi dini sorunlar, tıbbi bilgileri gerektiren hastaların tedavisi gibi benzer ihtiyaçların karşılanması amacıyla, yeni fethedilen ülkelerde var olan bu alanlara ait bilgilerin arasından sızmıştır.
- İslam dünyasında siyaset, felsefeyi yaratmıştır. Nitekim, İslam’ın yeni karşılaşılan kültürlerden daha üstün olduğu fikriyle ve siyasi egemenliğin pekiştirilmesi amacıyla yabancı kültürlere ait kitaplar Arapçaya çevrilmiştir. Bunun ilk örneği, 8. yüzyılda Yunanca ve Koptçadan (Eski Mısır dili) tıp, astronomi ve kimyaya/simyaya ilişkin bazı yapıtların çevrilmesidir.
- İslam düşüncesinin Yunan felsefesiyle ilk tanışması Yeni Platonculuk/Eflatunculuk, Yeni Pisagorculuk ve Hermetik din düşüncesiyle olmuştur.
- Halife Me’mun’un, Aristoteles’i düşünde görmesiyle felsefeye ilişkin çeviri kitapların ortaya çıkarılmasının en büyük sebebi olarak gösterilmektedir.
- İslam filozofları, genel olarak felsefeyi, “Allah’ı ve O’nun sanatını bilmek” ve “nefis terbiyesi” olarak tanımlamıştır.
- Platon’a atfedilen, “Felsefe, insanın gücü yettiği ölçüde yüce Allah’ın fiillerine benzemesi,” olarak yapılan bu tanım, İslami alanyazınında (literatüründe) geniş ölçüde yer almış, İslam düşünürlerince Platon’un tanımı olarak benimsenmiştir.
- “Felsefe, insanın gücü yettiği ölçüde yüce Allah’a benzemesidir,” sözüyle bütün İslam filozofların anlatmak istediği, “Allah’a en yakın kulun en bilgin, en adil, en merhametli, en şefkatli olanıdır. Filozofça yaşamak da işte budur.”
- Felsefe ve hikmet sözcükleri, İslam düşünce tarihinde çoğu zaman aynı anlamda kullanılmıştır. Ne ki Müslüman düşünürler, bazen hikmet sözcüğünü, felsefe sözcüğünden ayırmış ve farklı anlamlarda kullanmıştır. Onlar, hikmete, felsefeden daha yüce bir değer vermiş, hikmetin, felsefeden daha geniş bir anlam taşıdığını savlayarak, “Her hikmet, felsefedir ama her felsefe, hikmet değildir,” demişlerdir.
- Müslüman düşünürler, filozofu, “Allah’ı en iyi bilen kimse” olarak tanımlamıştır.
- İslâm dünyasında çoğunlukla filozof ve hakîm sözcükleri, aynı anlamda yan yana kullanılmıştır. Bununla birlikte, bazı özel kullanılışlarda hakîm sözü, her zaman tam anlamıyla filozof demek değildir. Hakîm sözünün filozof sözünden daha genel ve derin bir anlamı vardır. Her hakîm, filozoftur ama her filozof, hakîm değildir. Hakîm, ilahi bilgiye ulaşmış kimsedir.
- İslam düşüncesinde “nebi-hakîm-filozof” üçlemesinde aşama gözeterek önem sırasına, astlık ve üstlük düzenine göre sınıflama yapılacak olursa nebi en üstte, filozof en altta yer almaktadır.
- İmam Gazali, o dönemde İslamiyet’in birliğine kötü anlamda doğrudan etki edecek fikirler hızla yayıldığı, Yunan felsefesi ile İslam inancını yeniden yazmaya çalışan filozoflar İslam dinine ve Ehl-i sünnet itikadının bütünlüğüne büyük zarar verdiğini düşündüğü için görüş ve düşüncelerini yirmi maddede toplayarak filozofları eleştirmiştir.
- Gazali, bu yirmi “mesele”den ilk üçünü kabul ettikleri ve savundukları için filozofları kafir saymış, geriye kalan on yedi “mesele”nin küfür değil, bidat türünden olduğunu yazmıştır.
Bu yazıyı, Süleyman Uludağ’ın[17] -“materyalist, ateist, natüralist ve pesimist” düşünürler arasında saydığı- Ebü’l Ala El-Maarrı’dan (MS öl:1057) alıntıladığı bir şiiriyle bitirebiliriz:
İslam’ın ayağı kaydı[18]
Hıristiyanlar hidayete eremedi
Yahudi şaşaladı
Mecusi ise sapık
Dünyada iki tür insan vardır: dinsiz akıllı ile akılsız dindar.
Çok sürdü bu âlemde konukluk,[19]
Tam zamanı artık mutlak bir kucaklaşmada
Bedenimin çölü bu beldeye egemen olmalı.
Midemi bulandırdı bu dünyada yaşamak.
Öyle bir milletle birlikteyim ki
Kötü yönetmekte hükümdarları,
Bit gibi ezmekteler zavallı kullarını,
Aldatmaktalar saf insancıkları
Saygı duymaksızın hak ve çıkarlarına.
Ama gel gör ki koyun benzeri bu insanlar
Kulluk etmekte zalim hükümdarlara.
Kaynakça
Bayraktar, Mehmet (Ed). (2014). İslam Düşünce Tarihi Eskişehir: AÖF
Ceylan, Yasin (1989). “Abu’l ‘Ala’ Al-Ma’arrı Üzerine Bazı Düşünceler” İslami Araştırmalar cilt 3, sayı 1.
Corbin, Henry (2013). İslam Felsefesi Tarihi: Başlangıçtan lbni Rüşd’ün Ölümüne, cilt 1. (Çev: Hüseyin Hatemi), İstanbul: İletişim
Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshak en-Nedim (2019). El-Fihrist, (Çev: Ramazan Şeşen), İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
Ebubekir Er Razi (2016). Felsefe Risaleleri, (Çev: Mahmut Kaya), İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
Fahri, Macit (2008). İslâm Felsefesi Kelâmı ve Tasavvufuna Kısa Bir Giriş, (Çev: Şahin Filiz), İstanbul: İnsan
İnce, Özdemir (20.11.2011). “Abu’l Ala Al-ma’arri diyor ki” Hürriyet Gazetesi.
İmam Gazali (1981). Tehâfüt El-Felâsîfe Filozofların Tutarsızlığı, (Çev: Bekir Karlığa), İstanbul: Çağrı
Kaya, Mahmut (1995). “Felsefe”, TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları c.12, 319-330
Kutluer, İlhan (1998). “Hikmet” TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları c.17, 503-511
Sarıoğlu, Hüseyin (2019). Ortaçağ Felsefesi II, Eskişehir: AÖF
Uludağ, Süleyman (2013). İslam Düşüncesinin Yapısı: Selef, Kelam, Tasavvuf, Felsefe İstanbul: Dergâh
[1] Mehmet Bayraktar (Ed). (2014). İslam Düşünce Tarihi, Eskişehir: AÖF
[2] Henry Corbin (2013). İslam Felsefesi Tarihi: Başlangıçtan lbni Rüşd’ün Ölümüne, cilt 1. İstanbul: İletişim
[3] Hüseyin Sarıoğlu (2019). Ortaçağ Felsefesi II, Eskişehir: AÖF
[4] Ebü’l-Ferec Muhammed b. İshak en-Nedim (2019). El-Fihrist, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
[5] Mahmut Kaya (1995). “Felsefe”, TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları c.12, 319-330
[6] Macit Fahri (2008). İslâm Felsefesi Kelâmı ve Tasavvufuna Kısa Bir Giriş, İstanbul: İnsan
[7] “Mani dini mensupları Hermes’i Mani’den önce gelen beş büyük peygamberden birisi olarak kabul ediyorlardı. Mani dininin nübüvvet öğretisinden, Hermes’in kişiliği İslam’ın nübüvvet öğretisine geçmiş, burada da “İdris ve Henoch” (Okhnokh) ile özdeşleştirilmiştir. Hermes nebi idi. Bu tür peygamber (nebi) şeriat getiren, insanlara bir şeriat tebliği ile görevli bir peygamber değildir. “Kısas-ı enbiya”da onun rütbesi, ilk yerleşik kentlerin (cite, medine) yaşayışını düzenlemek ve insanlara “fen” öğretmek, yol-yordam ve yöntem belletmek üzere gönderilen bir nebinin rütbesidir. Bu sebeple Hermesçi felsefe bir “hikmet-i ledünniyye”, ilham edilmiş bir hikmet yani vahiy ve nübüvvet temeline dayanan bir felsefedir.” (Corbin 2013: 235-237).
[8] Türkçesiyle “bilgelik”
[9] Türkçesiyle “bilgelik sevgisi”
[10] Mahmut Kaya, TDV İslam Ansiklopedisine yazdığına göre, “Eflatun’un, ‘Felsefe insanın gücü yettiği ölçüde Allah’a benzemesidir’ diyerek ona teolojik muhteva kazandıran tarifi de İslâmî literatürde geniş ölçüde yer almaktadır.” (Ebû Bekir er-Râzî, s. 108; Fârâbî, Risâle fîmâ yenbaġī, s. 62; İhvân-ı Safâ, I, 297, 427, 428; II, 10, 450; III, 30, 143, 355, 371).
[11] İlhan Kutluer (1998). “Hikmet”, TDV İslam Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları c.17, 503-511
[12] Ebubekir Er Razi (2016). Felsefe Risaleleri, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı
[13] Süleyman Uludağ (2013). İslam Düşüncesinin Yapısı: Selef, Kelam, Tasavvuf, Felsefe İstanbul: Dergâh
[14] İmam Gazali (1981). Tehâfüt El-Felâsîfe ya da Filozofların Tutarsızlığı, İstanbul: Çağrı
[15] Gazali’nin 20 meselesinin kısaltmış hali, Süleyman Uludağ’ın İslam Düşüncesinin Yapısı: Selef, Kelam, Tasavvuf, Felsefe kitabından alıntılanmıştır.
[16] Tehâfüt El-Felâsîfe =Filozofların Tutarsızlığı (1981:212)
[17] Süleyman Uludağ, İslam Düşüncesinin Yapısı: Selef, Kelam, Tasavvuf, Felsefe
[18] Yasin Ceylan, 1989 yılında yazdığı “Abu’l ‘Ala’ Al-Ma’arrı Üzerine Bazı Düşünceler” başlıklı yazıda şiirin bu kısmını şöyle çevirmiştir:
Hanifler şaşırdı,
Nasraniler doğruyu bulamadı.
Yahudiler şaşkın,
Mecusi yolunu kaybetmiş.
Yeryüzündeki iki kişiden birinin aklı var dini yok.
Diğerinin dini var aklı yok
[19] Şiirin geri kalanı Özdemir İnce’nin 20.07.2011 tarihli Hürriyet gazetesindeki “Abu’l Ala Al-ma’arri diyor ki” başlıklı yazısından alıntılanmıştır.